Aile ekran sözleşmesi: Birlikte yazılan kurallar nasıl yapılır, neden işler?

Neden kurallar tek taraflı olmaz?

Self-Determination Theory (Deci & Ryan, 1985) çocuk davranışında 3 ihtiyaç sırasında:

1. Otonomi — kendi kararını verme hissi
2. Yetkinlik — başarabildiğini hissetme
3. İlişkisellik — yakın ilişkilerde ait olma

Ebeveyn kural diktiğinde, otonomi ihtiyacı eziliyor. Sonuçta çocuk:

• Kuralı reddeder (direnir, yalan söyler, gizlice kullanır)
• İstatsız dinler ama duygusal bağlantıyı keser
• Büyüdükçe kuralı hiçbir şekilde istemez

Ortak yazılan kural:

• Çocuk “benim fikrim de var” hisseder
• Yaptırım meslul olarak kabul edilir
• Yıllar boyunca uyum devam eder

Harvard Family Research Project (2022): ortak yazan aileler ekran kuralı uyumları %74 vs dikte eden aileler %23. Büyük fark.

Ekran sözleşmesi 7 maddesi

1. Ne zaman ekran kullanılabilir?

Zaman dilimleri net olmalı:

• Sabah okul öncesi: [evet / hayır / sınırlı]
• Okul sonrası: [saat / dakika]
• Yemek sırasında: [evet / hayır]
• Yatmadan 60 dk önce: [evet / hayır]
• Hafta sonu: [farklılık?]

Örnek:

• Salondaki TV + tablet: 16:30 - 18:30 (ödev bittiğinde)
• Yemek saatinde ekran: hiç yok (bütün aile)
• 20:30 sonrası ekran: yok

2. Ne izlenebilir, hangi oyun, hangi uygulama?

Uygulamalı liste:

• Onaylanmış: [liste]
• Önce sor, sonra aç: [liste]
• Hiç yok: [liste]

Çocuk onaylanmamış bir uygulamayı indirmek isterse, ortak görüşme. “Arkadaşım kullanıyor” bir kural değil, konuşulur.

3. Nerede ekran kullanılır?

• Ortak alanlar (salon, mutfak): [evet]
• Çocuk odası: [karar]
• Yatak odası: [çok net — yatak odasında ekran olmaz, 51 dakika daha az uyku]
• Banyo: [yok]
• Arabada: [sınırlı / seyahat içinde var]

4. Kiminle konuşulabilir?

Dijital iletişim:

• Arkadaş: [liste]
• Aile, büyükanne: [evet]
• Tanımadık: [yok]
• Yetişkin (öğretmen, dayı): [ebeveyn onayı ile]

5. Ne yapılırsa ne olur? (Yaptırım)

Ekran ihlali olursa:

• 1. ihlal: konuşma + kural hatırlatma
• 2. ihlal: ertesi gün ekran yok
• 3. ihlal: hafta sonu yok

Ceza değil mantığı: “Kuralı ıgnore eden ben, kendi onayımla anlaştığım şeyi çiğniyorum.” Çocuk değil, kendi anlaştığı şey sorumlu.

6. Acil durumlar

• Çocuk korkutucu içerik görürse: ne yapar?
• Yabancı ile konuşulursa: kim bilgilendirilir?
• Siber zorbalık görürsa: nereye şikayet?

Telefonlara “panik button” yerleştirilebilir — bir tuş ile ebeveyne “yardım” mesajı.

7. Değerlendirme takvimi

Kurallar dönmez:

• Her ay bir kez aile sofrası kural konuşması
• Çocuk büyüyür, kurallar gelişir
• Yeni bir uygulama (TikTok, vb.) gelirse, ayrı görüşme

Yasa göre farklılıklar

4-6 yaş

Çok basit 3 madde:

1. Ekran günde 1 saat maksimum
2. Ebeveynin yanında izleriz
3. Yatmadan 1 saat önce kapalı

Çocuk zoraltında yazamasa da, küçük resimlerle “imza” atabilir. Sembolik anlaşma.

7-9 yaş

Sözleşme yazılı ama basit. 5-6 madde. Yaptırım basit (1 ihlal = ertesi gün ekran yok).

10-12 yaş

Tam sözleşme şablonu. Çocuk fikir veriyor, karar beraber. İlk sosyal medya hesabı olmuş olabilir — onun için ek bölümler:

• Takip edilen hesaplar
• Paylaşım kuralları
• Çocukun tanımadığı kişiler

13-15 yaş

Daha fazla otonomi. Ebeveyn gözetim yerine “istisham” modunda. Çocuk kendi kuralı yazıyor, ebeveyn onaylar. Tüm telefonda ek app (Qustodio, Family Link) varlığı değil, tersine çocuk “beni kontrol etmediğini biliyorum” hisseder.

16+ yaş

Sözleşme bir mentörlük belgesi: aile değeri + ailenin öğrendiği dersler, çocuk kendi kuralı yazar. Bu yaşta çocuk üniversite dönemi hazırlığı yapıyor — gelecekte kendi ev kurallarını yazacak.

İki çocuklu aile zorluğu

Farklı yaşlarda çocuklar farklı kurallar:

• Büyük çocuk “haksızlık” der, küçük “abi neden yapıyor” der
• Çözüm: kural tek değil, yaşla değişir diye açıklanır
• Gün içinde ortak ekran (aile filmi, belgesel) bir arada tutar

Ebeveyn modeli

Sözleşmeyi uygulama: 3 hafta plan

Hafta 1: Hazırlık

• Ailenin mevcut ekran kullanımını 5 gün gözlem (Screen Time / Family Link’ten)
• Problemleri liste yapın, sadece gözlem
• Çocuğa: “Haftaya birlikte kural yazacağız” duyurun

Hafta 2: Yazma

• Aile sofrası (45-60 dk)
• Çocuğa ilk yönelt: “Sen nasıl istiyorsun?” — dinleyin
• Ebeveyn değerlerini şöyle, gerekçelerle
• 7 maddeyi birlikte tamamlayın
• Hepiniz imzalayın (çocuk da)

Hafta 3: Yasama

• Kural yaşanıyor, ama çocuğa sert değilsiniz
• İhlallerde “hatırlattıran” ton, ceza değil
• Sonunda aileyi sofraya çağırın, değerlendirin

Örnek sözleşme — 11 yaşındaki çocuk için

AHMET AİLESİ DİJİTAL SÖZLEŞMESİ
Tarih: 14 Nisan 2026
Çocuk: Zeynep (11 yaş)
Ebeveyn: Murat, Fatma

1. EKRAN SAATLERİ
Hafta içi: 17:00 - 19:00 (2 saat, ödev sonrası)
Hafta sonu: 10:00 - 12:00 ve 15:00 - 18:00 (5 saat)
Yemekte: ekran yok

2. UYGULAMALAR
Onaylı: YouTube Kids, Minecraft, Monument Valley, Duolingo, WhatsApp (sadece aile)
Sor: Roblox, YouTube ana (12 yaş kuralı 13+), okul grup mesajları
Yok: TikTok, Instagram, Snapchat (14 yaştan sonra)

3. ALAN
Salon/mutfak: evet
Oda: sadece ödev için tablet, yatak odasında hiç
Yatak odası: ekran yok

4. İLETİŞİM
Aile ve akraba: serbest
Arkadaş: WhatsApp sınıfın grupta
Tanımadık: YOK — anne/baba bil

5. YAPTIRIM
1. ihlal: kural hatırlatma
2. ihlal: ertesi gün ekran yok
3. ihlal: hafta sonu ekran yok

6. ACİL
Korkutucu içerik görsem: hemen annemle/babamla konuşurum
Siber zorbalık yaşarsam: ebeveyn, ardından öğretmen, gerekirse polis

7. DEĞERLENDİRME
Her ay sonunda aile sofrası, kural gözden geçir

İmza: Zeynep _______________  Tarih: 14.04.2026
      Murat ______________
      Fatma ______________

Kaynaklar

• American Academy of Pediatrics (AAP). Family Media Plan. HealthyChildren.org
• Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985). Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior. Plenum Press.
• Harvard Family Research Project (2022). Co-created media rules and adolescent adherence.
• Alonzo et al. (2025). Screen time and sleep meta-analysis. Sleep Medicine Reviews.
• BTK (2026). Ebeveyn Farkındalık Genelgesi.
• Common Sense Media (2024). Family Media Agreement.

Bülten

Çocuğunuz için hazırlanmış haftalık özet.

Her Pazar sabahı 5 dakikalık bir mail. Güncel olaylar, oyun incelemeleri, bilimsel dosya özetleri. Reklamsız.

E-posta Ücretsiz kayıt ol

KVKK kapsamında e-posta adresimin haftalık bülten için kullanılmasına onay veriyorum. İstediğim zaman çıkabilirim.

Boş bırakın:

5.732 veli zaten katıldı. Spam yok, istediğiniz zaman çıkış.