Çocuğun dünyasınin kelime haritasi.

Apple Family Sharing veya Google Family Link ile ebeveyn çocuğun hesabını yönetir. İzinli satın alım, ekran süresi limiti, uygulama onayı, konum paylaşımı. Kurulumu 10 dakika. Her aileye önerilir.

TikTok, YouTube, Instagram gibi platformlarda içeriği sıralayan makine öğrenmesi sistemi. Çocukta tetikleyici içeriği öğrenir ve pekiştirir. Örnek: kilo kaygısı ilk 30 dakikada "diyet" içeriğine erişimle oluşabilir (APA 2024).

Gen Alpha. 2010-2024 doğumlu kuşak. İlk kuşakla telefon yerine tablet ile doğdu. Anxious Generation (Haidt, 2024) çalışmasının odağındaki kuşak. 2026'da yaş aralığı 2-16.

Sezonluk (genellikle 10 hafta) satın alınan ilerleme sistemi. Oyuncu her gün/hafta belirli görevleri tamamlayarak seviye atlar ve kozmetik ödül kazanır. FOMO (kaçıyorum hissi) yaratır. Fortnite, Valorant, Clash Royale kullanır.

Ayrica: Sezon bilet

İngilizce "beyin çürümesi" anlamında kullanılan, kısa video akışlarının (TikTok, Reels, YouTube Shorts) sürekli izlenmesi sonucu dikkat süresinin kısalması ve anlamlı olmayan içeriğe karşı duyarsızlaşma durumu. 2024'te Oxford yılı kelimesi seçildi.

Ayrica: Short-form addiction · Kısa video bağımlılığı

Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu. Türkiye internet düzenlemesinde ana otorite. 2026 Ebeveyn Farkındalık Genelgesi ile ilkokullarda dijital okuryazarlık eğitimi zorunlu kılındı.

Kullanıcı manipülasyonu için tasarlanmış UX tuzakları. Çocuk oyunlarında: "çıkış" düğmesinin tıklanmaz olması, "ücretsiz" butonunun satın alma ile eşleşmesi, geri sayım sayacı (zaman baskısı).

AI ile kişinin yüzünün veya sesinin başkasının videosuna yerleştirilmesi. 2026'da mobil uygulamalardan saniyeler içinde üretilebilir hale geldi. Çocuklarda siber zorbalığın yeni aracı. 2024 verisi: çocuk deepfake porno üretimi 3 yılda 25 kat arttı (Internet Watch Foundation).

Sesli/yazılı sohbet platformu. Yaş sınırı 13+, ancak yaş doğrulama zayıf. Sunucu (server) tabanlı yapısı izole topluluklar oluşturur. Çocuklar için grooming ve siber zorbalık riski yüksek.

Bir davranışın kısa aralıklarla dopamin açığı ile pekiştirilmesi. Sosyal medya bildirimi, oyun seviye atlaması, likeler bu döngünün yakıt tipleri. Beyin daha az dopamin üretirken daha fazlasını talep etmeye başlar. "Tolerans" oluşur.

Ayrica: Dopamine loop · Variable reward

Pasif ve aktif ekran maruziyetinin toplamı. AAP (Amerikan Pediatri Akademisi) 2024 önerisi: 0-18 ay sıfır, 2-5 yaş 1 saat/gün nitelikli içerik, 6+ yaş miktardan çok "neyi izlediği" ve uyku/fiziksel aktivite/aile zamanını baskılamaması önemli.

Türkiye Dijital Çocuk ve Gençlik Eylem Planı (3 Şubat 2026, Cumhurbaşkanı imzalı). 10 bakanlık + kurum koordinasyonu. Konular: ekran sağlığı, dijital beceri, siber güvenlik, içerik regülasyonu, ebeveyn rehberliği.

Free to Play. İndirilmesi ücretsiz, oyun içi ödeme ile gelir eden model. Mobil oyunların %95'i F2P. Risk: çocuğa "ücretsiz" görüntüsü verirken ödül acılığı ile harcamaya yönlendirir.

Fear of Missing Out — "kaçıyorum" hissi. Çocukta sosyal medya kontrolü sıklığını artırır. Akademik çalışma: Przybylski ve ark. (2013) FOMO ölçeğini oluşturdu. Yüksek FOMO, düşük özgüven ve yüksek anksiyete ile ilişkili.

Japon kökenli rastgele karakter/eşya çekme mekaniği (orn. Genshin Impact). Kullanıcı "wish" veya "pull" ile bir kaç yüz TL arası ödeyerek nadir ödüllerden birini çekme şansına sahip olur. Klasik loot box'tan psikolojik olarak ayrılmaz, daha bağımlılık yapıcıdır.

Ayrica: Loot box · Wish · Pull

Yetişkinin çocuğa çevrimici ortamda sistematik olarak yaklaşarak cinsel istismar için zemin hazırlaması. Aşamalar: arkadaşlık, sır paylaşımı, izolasyon, istismar. Roblox, Fortnite, Discord gibi platformlar risk odağı.

Ayrica: Çocuğa yönelme

Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (6698 sayılı kanun, 2016). Çocuk verileri için veli onayı şart. 13 yaş altı için açık riza zorunlu. Dijital Fener KVKK'nin ötesinde COPPA (ABD çocuk gizlilik yasası) standardını da uygular.

Ayrica: COPPA · GDPR

Oyun içi gerçek veya sanal para karşılığında satın alınan, içinden rastgele ödüller çıkan sanal kutular. 2023 meta-analizi (Spicer ve ark.) loot box kullanımı ile problemli kumar davranışı arasında orta şiddette korelasyon buldu. Belçika ve Hollanda yasakladı.

Ayrica: Gacha · Rastgele kutu

Ekranların yaydığı 380-500nm dalga boyunda ışık. Melatonin salınımını baskılayarak uykuyu geciktirir. Figueiro (2020) çalışması: 2 saat ekran, uyku geciklendirmesi ortalama 45 dakika. Çözüm: gece modu, yatmadan 1 saat önce ekran yok.

Oyun içinde 1-50 TL arası küçük ödemeler. Çocuğun için tehlike: küçük göründüğü için "sadece 5 TL" mantığı ile toplamda büyük faturalara dönüşür. Türkiye'de banka kartının aile oturumuna bağlanması ile kontrol altına alınabilir.

Non-Player Character. Oyunda bilgisayar kontrollü karakter. 2023'ten itibaren "NPC" Gen Alpha slangında "robotumsu davranan kişi" anlamında da kullanılır.

Pay to Win. Gerçek para ödeyen oyuncunun ödemeyen oyuncuya karşı avantaj kazandığı tasarım. Çocuk için dark pattern: arkadaşlarının arasında "eşit" oynayamama hissi harcamaya iter. Clash Royale, Brawl Stars orta şiddette P2W.

Pan European Game Information. Avrupa Oyun Yaş Sınırlandırma sistemi. 3, 7, 12, 16, 18 kategorileri var. İçerik etiketleri: şiddet, küfür, korku, seks, kumar, çevrimici etkileşim. Türkiye RTÜK tarafından da tanımlanır. PEGI 3 her yaş, PEGI 18 yetişkin.

Bilerek sinirlendirici içerik üretmek. Yorum ve paylaşım ile algoritmayı beşler. Çocuk, "gerçekten böyle oluyor mu?" savunmasına giremeden mental yük altına girer. 2024-2026 TikTok Türkiye'de yaygınlaştı.

Radyo Televizyon Üst Kurulu. Türkiye'de dijital yayın platformlarını (Netflix, Dısney+) ve yaş sınırlandırmalarını düzenler. 2024'ten itibaren oyun yayınlarını da kapsama almaya başladı.

iPhone'da Ayarlar > Ekran Süresi, Android'de Ayarlar > Dijital Sağlık. Uygulama bazında limit, kapalı saat ayarı, içerik kısıtlaması. Ebeveyn parolasıyla korunur.

Dijital araçlarla tekrarlayan, kasıtlı saldırganlık. Türleri: dedikodu (outing), taciz (harassment), taklit hesap (impersonation), deepfake. 2021 Kowalski meta-analiz: siber zorbalık mağduru gençler 2-3 kat daha yüksek depresyon riskine sahip.

Ayrica: Cyberbullying · Doxing

2023-2025 dönemi Gen Alpha slangı. Tuvalet kafalı animasyon serisinden doğdu. "Bir anlamı yok" esprisi çocuklar arasında popüler. Brainrot içerik akımı ile özdeşleşti.

Ayrica: Skibidi Toilet

Twitch, YouTube Live gibi platformlarda canlı yayın. 9-15 yaş arası çocuk oynarken yayın yapmayı popüler. Riski: yabancılarla etkileşim, yorum bölümünde taciz, donate isteği, izleyici sayısı dopamin kaynağı.

Dijital Fener'in kendi geliştirdiği ölçü. 0-10 arası, bir oyunun ne kadar yoğun uyarım ( renk, ses, ödül frekansı) verdiğini gösterir. 0-3 sakin (Monument Valley), 4-6 orta (Minecraft), 7-10 yüksek tempo (Subway Surfers, Stumble Guys).

Ayrica: Dopamin yükü · Uyarı yoğunluğu

User Generated Content. Roblox, Minecraft Realms, Fortnite Creative gibi platformlarda kullanıcılar kendi oyunlarını üretir. Risk: içerik moderasyonu tam yapılamaz, yetişkin temalı içerikler sızabilir. Roblox 2023'te sekiz yaş altı hesaplara yetişkin içerik erişimini engelledi.

Ayrica: User-generated content

Skinner'in (1957) operant koşullanma deneyi. Ödülün rastgele aralıklarla verilmesi, davranışı en yüksek düzeyde pekiştirir. Kumar makineleri, loot box ve sosyal medya besleme (feed) bu prensiple tasarlandı.

Ayrica: Skinner box · Rastgele ödül